39. Visionair Jan Rotmans

Je hoeft geen astroloog te zijn om visionair te zijn. Daarvan getuigt het nieuwe boek van hoogleraar transitiekunde Jan Rotmans, getiteld ‘Omarm de chaos’ (Uitgeverij De Geus, november 2021. Zie ook www.janrotmans.nl. )

Mensen verlangen in deze tijd naar nieuwe perspectieven en inspirerende vergezichten. Daarom is dit boek een must voor wie nieuwsgierig is naar hoe de vele probleemgebieden van dit moment tot een oplossing kunnen komen. Jan Rotmans schreef het boek samen met journalist Mischa Verheijden, om de toegankelijkheid te vergroten. Het is a.h.w. Rotmans kroon op zijn werk, na meer dan 20 boeken en 200 publicaties.

Eerder schreef ik over astrologe Heather Ensworth. Volgens haar maken we een uiterst bijzondere periode op aarde mee, namelijk de overgangsperiode van het Vissentijdperk naar het Watermantijdperk (Zie Astrologisch perspectief I en II, blog 31 en 32.) Meermalen besprak Ensworth de rol van de planeet Pluto daarbij, die ons prikkelt en aanmoedigt wezenlijk te veranderen, te transformeren, om klaar te zijn voor het Watermantijdperk.

Wat is de boodschap van Jan Rotmans? Hij benadrukt eveneens dat we in een periode leven van noodzakelijke transformatie en noodzakelijke transities. Hij formuleert het zo: we leven niet in een tijdperk van verandering, maar in een verandering van tijdperk.  Hij analyseert tegen welke grenzen we aanlopen en hij doorgrondt de systeemcrises. . ‘We bevinden ons in een ingrijpende periode van overgang, een periode van chaos, waarin de eerste sporen van verandering echter al zichtbaar worden.’

Wie is Jan Rotmans? Iemand die doorziet waarom de crises zijn ontstaan, welke veranderingen ten goede er mogelijk zijn, en wat en wie daarvoor nodig zijn. Bovendien, is het belangrijk dat de mensen die het gaan doen ook zelf een wezenlijke verandering doormaken. Zijn stellige overtuiging is dat het aankomt op authentieke kracht van binnenuit bij iedereen die hier een rol in speelt en zal spelen.

In 1990 promoveerde Rotmans, als wiskundige, op het computermodel IMAGE dat aan de wieg stond van de voorspellingsscenario’s voor klimaatverandering. Al snel werd hij hoogleraar, eerst in Maastricht, later in Rotterdam. Zijn persoonlijke betrokkenheid bij de klimaatproblematiek werd steeds groter. In 2007 initieerde hij de Stichting Urgenda, een beweging voor innovatie en duurzaamheid. Zoals bekend, klaagde Urgenda de Nederlandse Staat aan vanwege falend beleid tegen de dreigende klimaatverandering.

Urgenda is een van de vele organisaties op het gebied van duurzame ontwikkeling die door zijn toedoen zijn ontstaan, in Nederland en internationaal. Leiders uit de politiek en uit het bedrijfsleven kloppen veelvuldig bij hem aan voor advies. Zijn bekendheid is door ‘Omarm de chaos’ de laatste tijd nog verder toegenomen.

Het is stimulerend en inspirerend te lezen over de ervaringen en inzichten van iemand die oplossingen ziet voor al die crises waarin de maatschappij verzeild is geraakt. Ze zijn heftig en ogenschijnlijk onoplosbaar. Rotmans zegt: die crises zijn nodig want we kunnen niet doorgaan op de oude voet. Ze luiden veranderingen in en zullen leiden tot transities die een volledig nieuwe maatschappij tot gevolg hebben.

Hij omschrijft een transitie als een evolutionaire revolutie, een stapsgewijze verandering, met uiteindelijk een radicale uitkomst. De tien transities die Rotmans onderscheidt zijn: de energietransitie, grondstoffentransitie, circulaire transitie, landbouw- en voedseltransitie, ruimtelijke transitie, financiële transitie, onderwijstransitie, zorgtransitie, sociale transitie en democratische transitie.

Jan Rotmans’ transitiemodel houdt in dat een bedrijf of sector – om compleet te veranderen – eerst een ‘voorontwikkelingsfase‘ doormaakt, dan in een kantelfase komt, vervolgens dient zich een versnelling aan en tenslotte treedt stabilisatie in.

Wat betreft ‘energie’ zitten we niet ver meer af van de kantelfase, schrijft hij, maar de circulaire transitie is bijvoorbeeld pas net begonnen. De circulaire transitie houdt in dat de economie moet gaan functioneren met behoud van alle gebruikte grondstoffen. Alle afgedankte producten worden dan gedemonteerd en weer teruggebracht tot de grondstoffen waaruit het product was samengesteld.

Een lang hoofdstuk gaat over de ruimtelijke transitie: hoe zal Nederland – vanwege de verwachte zeespiegelstijging – er over 100 jaar uitzien? Wat moet in werking gezet worden om Nederland leefbaar te houden? Rotmans geeft alvast een rijk geïllustreerde voorzet, over ideeën die hij samen met een ontwerp- en architectenbureau heeft ontwikkeld. Warm aanbevolen!

Het laatste hoofdstuk gaat over die andere noodzakelijke transitie: die van de mens zelf. Jan Rotmans: “De grootste uitdaging van alle transities waar we voor staan schuilt daarom in de mentale schaalsprong. Meer nog dan in technologie, politie of instituties zit het in ons brein en hart. Het begint en eindigt bij jezelf.” (p. 285.)

37. Het klimaat en wij

Deze keer wil ik aanhaken bij het thema ‘klimaatverandering’, dat door de internationale conferentie over klimaatverandering in Glasgow, van 31 oktober tot 14 november 2021, nu volop in de belangstelling staat. Echter, niet eerder heb ik zo geworsteld met het bij elkaar brengen van een blogthema en ‘licht’ in al zijn betekenissen. Ja, zul je zeggen, maar het klimaat heeft ook niets te maken met een spiritueel thema. Toch is dat maar hoe je het bekijkt.

De consequentie van de toenemende opwarming van de dampkring zijn zó gigantisch dat elke mens die in luxe leeft zich dat zou moeten aantrekken. Onder andere, om zich te ontfermen over de minder bedeelden, die in veel delen van de wereld nu al getroffen worden door de negatieve gevolgen van klimaatverandering. Over die feiten en verhalen weid ik nu niet uit, omdat ze ruimschoots aan bod komen in kranten en op televisie.

Toen ik in de jaren ’90 van de vorige eeuw als milieucorrespondent aan het werk was, kreeg ik al een behoorlijk urgent beeld van de klimaatproblematiek en het onheil dat opwarming van de aarde teweeg zou kunnen brengen. Nu, 25 jaar later, zitten we  volop in de gevolgen van die opwarming, die reeds is ingezet.

Toen ik in 1999 stopte met mijn correspondentschap voor de International Environment Reporter, had zich bij mij deze stellige overtuiging postgevat: zonder verinnerlijking van deze problematiek, is het de vraag of we de opwarming van de atmosfeer en andere bedreigingen van het milieu op tijd tot stilstand kunnen brengen.

Nu we ruim 20 jaar verder zijn, is gelukkig bij velen die verinnerlijking en bewustwording zichtbaar geworden. Klimaatverandering wordt gevoeld als een nijpende dreiging en allerwegen – vooral bij bedrijven en individuen – wordt de uitdaging enthousiast opgepakt. Zaak is dat wereldwijde samenwerking van 195 landen hier tijdens de conferentie in Glasgow een boost aan geeft.

Foto Wim

Mijns inziens is het nu tijd om een extra dimensie te geven aan die verinnerlijking.

Voor wie werken we eigenlijk aan het tegenhouden van klimaatverandering? Voor onszelf, onze kinderen, onze kleinkinderen, of ook voor meerdere generaties na ons? Als we nou zelf eens zouden behoren tot die ‘generaties na ons’?

Het moet maar eens gezegd zijn: als we ons zouden realiseren dat we vele achtereenvolgende levens op aarde komen, en we dus in een toekomstig leven geconfronteerd zullen worden met de gevolgen van de huidige klimaatverandering, zouden dan de prikkels om er daadwerkelijk iets aan te doen niet veel groter zijn?

Het kan voor sommigen moeilijk te verteren wanneer ik zeg dat we als ziel bij herhaling terugkomen op aarde. Want tot nog toe is het voor velen een brug te ver zo te denken.
Als je die gedachte wél kunt toelaten, sta dan eens stil bij de wonderbaarlijke ontwikkelingen die tegenwoordig plaats hebben, ten goede en ten kwade. En wat dat betekent voor jou persoonlijk en vooral voor jou als ziel. Wat hebben die ontwikkelingen jou aan nieuwe inzichten opgeleverd? Wat kun je meenemen naar een volgend leven?

Wanneer je op deze manier een andere ‘laag van zijn’ aanboort bij jezelf, kan een houding van grote bezorgdheid uitmonden in een houding van diepe compassie. Vanuit die compassie kun je meeleven met wat er in Glasgow gebeurt. Bijvoorbeeld door dagelijks een intentie uit te spreken en daar 10 minuten bij stil te staan:

Mijn/onze intentie is dat mensen wereldwijd zich bewust zijn van de noodzaak de uitstoot van broeikasgassen drastisch te verminderen en dat zij bereid zijn daarnaar te handelen, voor hun eigen heil en dat van anderen.

.